مواد افیونی از جمله موادی هستند که بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر میگذارند و میتوانند باعث کاهش احساس درد، خوابآلودگی و تغییر در سطح هوشیاری شوند. برخی از این مواد منشأ طبیعی دارند و از گیاه خشخاش به دست میآیند؛ برخی دیگر بهصورت نیمهمصنوعی یا مصنوعی تولید میشوند. تریاک، مرفین و هروئین از شناختهشدهترین مواد این گروه هستند.
مصرف مواد افیونی ممکن است در ابتدا با احساس آرامش، کاهش درد یا سرخوشی همراه باشد؛ اما ادامه مصرف، بهخصوص بدون نظارت پزشکی، میتواند خطر وابستگی جسمی، اختلال در عملکرد روزانه و مسمومیت را افزایش دهد. یکی از خطرناکترین عوارض این مواد، کاهش شدید تنفس است که در موارد جدی ممکن است به کما یا مرگ منجر شود.
شناخت علائم مصرف مواد افیونی، آگاهی از نشانههای مسمومیت و آشنایی با علائم ترک، به افراد و خانوادههای آنها کمک میکند تا مشکلات احتمالی را زودتر تشخیص دهند و برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند.
در این مقاله، انواع مواد افیونی، عوارض کوتاهمدت و بلندمدت، نشانههای مسمومیت، علائم ترک و روشهای درمان وابستگی به این مواد را بررسی میکنیم.
مواد افیونی چیست؟
مواد افیونی یا اپیوئیدها (Opioids) به گروهی از مواد گفته میشود که بر گیرندههای اپیوئیدی در مغز، نخاع و سایر قسمتهای بدن اثر میگذارند. این گیرندهها در تنظیم درد، پاسخهای عصبی و برخی عملکردهای دیگر بدن نقش دارند.
بعضی از اپیوئیدها برای کنترل دردهای شدید و در شرایط پزشکی مشخص تجویز میشوند. بااینحال، استفاده نادرست از آنها میتواند با عوارض جدی همراه باشد.
واژه «افیون» از واژه یونانی Opion گرفته شده است که به شیره گیاه اشاره دارد. در کاربرد عمومی، این اصطلاح بیشتر با تریاک و ترکیبات مرتبط با آن شناخته میشود. واژه اپیوئید دامنه گستردهتری دارد و مواد طبیعی، نیمهمصنوعی و مصنوعی دارای اثر بر گیرندههای اپیوئیدی را در بر میگیرد.
انواع مواد افیونی
مواد افیونی را میتوان بر اساس منشأ و نحوه تولید به چند گروه اصلی تقسیم کرد.
۱. مواد افیونی طبیعی
این گروه از ترکیباتی تشکیل شده است که بهطور طبیعی در گیاه خشخاش وجود دارند. تریاک و برخی آلکالوئیدهای استخراجشده از آن، مانند مرفین و کدئین، در این گروه قرار میگیرند.
تریاک یکی از شناختهشدهترین مواد این دسته است که میتواند بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر بگذارد و در صورت مصرف مکرر، خطر وابستگی و بروز علائم ترک را به همراه داشته باشد.
مرفین نیز یک داروی اپیوئیدی قوی است که در شرایط پزشکی مشخص برای تسکین درد استفاده میشود. مصرف آن باید مطابق دستور پزشک باشد؛ زیرا دوز نامناسب یا ترکیب آن با برخی داروها و مواد دیگر میتواند خطرناک باشد.
۲. مواد افیونی نیمهمصنوعی
این مواد با استفاده از ترکیبات طبیعی و انجام فرایندهای شیمیایی تولید میشوند. هروئین یکی از شناختهشدهترین مواد این گروه است.
هروئین یک ماده اپیوئیدی با خطر بالای وابستگی و مسمومیت است. یکی از مهمترین خطرات مصرف آن، تضعیف سیستم تنفسی است. همچنین، مشخص نبودن ترکیب و خلوص مواد غیرقانونی میتواند خطر مصرف را افزایش دهد.
۳. مواد افیونی مصنوعی
این گروه شامل موادی است که از طریق فرایندهای شیمیایی تولید میشوند و ممکن است آثار مشابهی با اپیوئیدهای طبیعی داشته باشند. متادون و فنتانیل از نمونههای شناختهشده این گروه هستند.
برخی از مواد مصنوعی و دارویی برای اهداف درمانی استفاده میشوند؛ اما مصرف آنها خارج از دستور پزشکی میتواند خطرناک باشد. همچنین، قدرت اثر و مدت ماندگاری مواد مختلف یکسان نیست و همین تفاوت بر خطر مسمومیت و زمان شروع علائم ترک تأثیر میگذارد.
تفاوت مواد افیونی و شبهافیونی چیست؟
اصطلاح «شبهافیونی» در بعضی منابع برای اشاره به موادی به کار میرود که آثار مشابهی با مواد افیونی دارند. بااینحال، کاربرد این اصطلاح در منابع مختلف کاملاً یکسان نیست.
در اصطلاحات پزشکی امروزی، واژه اپیوئید برای توصیف گستردهتری از مواد دارای اثر بر گیرندههای اپیوئیدی به کار میرود. بنابراین، صرفاً بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن یک ماده نمیتوان درباره میزان خطر، قابلیت ایجاد وابستگی یا کاربرد درمانی آن قضاوت کرد.
برای مثال، بوپرنورفین یک داروی اپیوئیدی است که در شرایط مشخص برای درمان اختلال مصرف اپیوئید و مدیریت وابستگی استفاده میشود. این دارو باید تحت نظارت متخصص مصرف شود و استفاده خودسرانه از آن توصیه نمیشود.
در گفتوگوهای عمومی، اصطلاح مواد مخدر گاهی برای اشاره به طیف گستردهای از مواد اعتیادآور به کار میرود؛ درحالیکه اصطلاح اپیوئید از نظر پزشکی تعریف مشخصتری دارد.
علائم مصرف مواد افیونی چیست؟
نشانههای مصرف مواد افیونی به نوع ماده، مقدار مصرف، دفعات استفاده، وضعیت سلامت فرد و مصرف همزمان داروها یا مواد دیگر بستگی دارند.
برخی علائم ممکن است مدت کوتاهی پس از مصرف ظاهر شوند؛ اما در مصرف طولانیمدت، تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی نیز قابل مشاهده هستند.
مهمترین علائم مصرف مواد افیونی عبارتاند از:
- خوابآلودگی و احساس سنگینی بدن
- کاهش احساس درد
- کوچک شدن مردمک چشمها
- تهوع و گاهی استفراغ
- خشکی دهان
- یبوست
- خارش پوست
- کاهش سطح هوشیاری
- احساس آرامش یا سرخوشی
- کند شدن واکنشها و کاهش تمرکز
- افت فشار خون در برخی افراد
- کاهش میل جنسی یا بروز اختلالات جنسی در مصرف طولانیمدت
وجود یک یا چند مورد از این نشانهها بهتنهایی برای اثبات مصرف مواد افیونی کافی نیست. برخی بیماریها و داروها نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند؛ بنابراین، تشخیص قطعی به بررسی وضعیت فرد و اطلاعات پزشکی او نیاز دارد.
نشانههای رفتاری و روانی مصرف مواد افیونی
تأثیر مواد افیونی تنها به جسم محدود نمیشود. این مواد میتوانند بر توجه، حافظه، تصمیمگیری و عملکرد روزانه نیز اثر بگذارند.
برای مثال، ممکن است فرد در طول روز خوابآلود باشد، واکنشهای کندتری نشان دهد یا در انجام وظایف شغلی و خانوادگی با مشکل روبهرو شود. در بعضی موارد، مصرف مکرر باعث میشود زمان زیادی صرف تهیه یا مصرف ماده شود و مسئولیتهای روزانه در اولویت پایینتری قرار بگیرند.
تغییرات خلقی، کاهش انگیزه، کنارهگیری از فعالیتهای اجتماعی و مشکلات ارتباطی نیز ممکن است در برخی افراد دیده شوند. بااینحال، این تغییرات اختصاصی نیستند و برای تفسیر آنها باید شرایط کلی فرد بررسی شود.
عوارض مصرف طولانیمدت مواد افیونی
مصرف مکرر مواد افیونی میتواند علاوه بر ایجاد وابستگی، مشکلات جسمی و روانی مختلفی به همراه داشته باشد. شدت عوارض در افراد مختلف متفاوت است و به نوع ماده، مدت مصرف، وضعیت سلامت و عوامل دیگری بستگی دارد.
۱. ایجاد تحمل دارویی و وابستگی جسمی
با تکرار مصرف بعضی از اپیوئیدها، بدن ممکن است به اثرات آنها عادت کند. در این حالت، فرد برای دستیابی به اثری مشابه، ممکن است به مقدار بیشتری از ماده نیاز احساس کند. به این پدیده «تحمل دارویی» گفته میشود.
وابستگی جسمی نیز به این معناست که بدن به حضور ماده عادت کرده است و کاهش یا قطع مصرف میتواند علائم ترک ایجاد کند.
وابستگی جسمی و اختلال مصرف مواد یکسان نیستند؛ تشخیص اختلال مصرف اپیوئید به بررسی الگوی مصرف، کنترل فرد بر مصرف و پیامدهای آن نیاز دارد.
۲. مشکلات گوارشی و تغذیهای
یبوست یکی از عوارض شناختهشده بسیاری از اپیوئیدهاست. تهوع و استفراغ نیز ممکن است در برخی افراد رخ دهد.
در صورت مصرف طولانیمدت و ایجاد مشکلات تغذیهای یا کاهش فعالیت بدنی، سلامت عمومی فرد نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد.
۳. اختلال در عملکرد شغلی و اجتماعی
خوابآلودگی، اختلال تمرکز، کاهش هوشیاری و تغییرات رفتاری میتوانند عملکرد فرد را در محیط کار، تحصیل و خانواده مختل کنند.
در برخی موارد، مشکلات مالی، کاهش ارتباطات اجتماعی و ناتوانی در انجام مسئولیتهای روزانه نیز به وجود میآیند.
۴. مشکلات روانی
مصرف مواد افیونی ممکن است با تغییرات خلقی و مشکلات روانی همراه باشد. در برخی افراد، علائم اضطراب یا افسردگی نیز مشاهده میشود.
البته نمیتوان تمام علائم روانی را مستقیماً به مصرف اپیوئیدها نسبت داد. گاهی مشکلات روانی پیش از مصرف وجود داشتهاند و گاهی عوامل مختلفی بهصورت همزمان بر وضعیت فرد تأثیر میگذارند.
۵. افزایش خطر مسمومیت و اختلال تنفسی
یکی از جدیترین عوارض اپیوئیدها، کاهش فعالیت مرکز کنترل تنفس در مغز است. این خطر در مصرف بیشازحد و هنگام ترکیب اپیوئیدها با الکل یا داروهای آرامبخش و خوابآور میتواند افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، مصرف همزمان این مواد بدون ارزیابی و نظارت پزشکی بسیار خطرناک است.
مسمومیت با مواد افیونی چیست؟
مسمومیت با مواد افیونی زمانی رخ میدهد که اثر ماده بر بدن باعث بروز اختلالات قابلتوجه جسمی یا روانی شود. این وضعیت ممکن است در اثر مصرف بیشازحد، مصرف نادرست یک داروی تجویزی یا ترکیب آن با مواد دیگر ایجاد شود.
مسمومیت با اپیوئیدها میتواند خفیف تا بسیار شدید باشد؛ اما در مواردی که تنفس کاهش مییابد یا هوشیاری مختل میشود، یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
علائم مسمومیت با مواد افیونی
مهمترین نشانههای مسمومیت عبارتاند از:
- خوابآلودگی شدید یا دشواری در بیدار کردن فرد
- کاهش سطح هوشیاری یا بیهوشی
- کوچک شدن غیرطبیعی مردمک چشمها
- کند شدن یا سطحی شدن تنفس
- تنفس نامنظم یا وقفه در تنفس
- تهوع و استفراغ
- گیجی و اختلال در توجه
- کاهش فشار خون در برخی موارد
- کبودی لبها یا ناخنها در صورت کمبود اکسیژن
وجود خوابآلودگی شدید، کاهش هوشیاری یا اختلال تنفسی پس از مصرف احتمالی اپیوئید باید جدی گرفته شود.
سه نشانه هشداردهنده مسمومیت شدید
ترکیب سه علامت زیر بهشدت احتمال مسمومیت خطرناک با مواد افیونی را مطرح میکند:
۱. کاهش شدید سطح هوشیاری: فرد بهسختی بیدار میشود یا به صدا زدن و تحریک معمول پاسخ نمیدهد.
۲. مردمکهای بسیار کوچک: مردمکها ممکن است بهشدت منقبض شوند؛ هرچند کوچک بودن مردمک بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
۳. ضعف یا توقف تنفس: تنفس فرد ممکن است کند، سطحی یا نامنظم شود و در موارد شدید متوقف شود.
نباید برای تأیید وجود هر سه علامت صبر کرد. اگر فرد بهسختی بیدار میشود یا تنفس طبیعی ندارد و احتمال مصرف اپیوئید وجود دارد، باید فوراً کمک پزشکی درخواست شود.
در صورت مشاهده علائم مسمومیت چه باید کرد؟
اگر به مسمومیت با مواد افیونی مشکوک هستید، اقدامات زیر اهمیت دارند:
- بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید. در ایران شماره اورژانس پزشکی ۱۱۵ است.
- فرد را تنها نگذارید و وضعیت هوشیاری و تنفس او را زیر نظر بگیرید.
- اگر نالوکسان در دسترس است، مطابق دستور فرآورده و راهنمایی اپراتور اورژانس از آن استفاده کنید.
- اگر فرد بیهوش است، چیزی برای خوردن یا نوشیدن به او ندهید و او را وادار به استفراغ نکنید.
- اگر فرد تنفس طبیعی ندارد، دستورهای اپراتور اورژانس را دنبال کنید و در صورت آموزشدیدگی، اقدامات احیای مناسب را انجام دهید.
نالوکسان دارویی است که میتواند اثر اپیوئیدها را در مسمومیت کاهش دهد یا معکوس کند. بااینحال، اثر آن ممکن است موقتی باشد؛ بنابراین، حتی در صورت بهتر شدن وضعیت فرد پس از دریافت نالوکسان، ارزیابی اورژانسی همچنان ضروری است.
علائم ترک مواد افیونی چیست؟
ترک مواد افیونی زمانی رخ میدهد که فردی که به اثرات اپیوئیدها وابستگی جسمی پیدا کرده است، مصرف را قطع کند یا مقدار آن را کاهش دهد.
شدت علائم ترک در افراد مختلف یکسان نیست. نوع ماده، مدت و مقدار مصرف، وضعیت سلامت فرد و استفاده همزمان از مواد دیگر میتوانند در شدت و مدت علائم نقش داشته باشند.
برخلاف تصور رایج، وابستگی جسمی فقط در افرادی ایجاد نمیشود که مواد غیرقانونی مصرف میکنند. مصرف طولانیمدت برخی داروهای اپیوئیدی نیز، حتی در صورت تجویز پزشکی، میتواند به وابستگی جسمی منجر شود.
مهمترین نشانههای ترک مواد افیونی
علائم ترک ممکن است بهتدریج ظاهر شوند و در طول زمان تغییر کنند. نشانههای شایع عبارتاند از:
- بیقراری و اضطراب
- اختلال خواب و بیخوابی
- دردهای عضلانی و بدنی
- آبریزش بینی
- اشکریزش
- خمیازه کشیدن مکرر
- تعریق
- احساس سرما یا سیخ شدن موهای بدن
- گشاد شدن مردمک چشمها
- تهوع و استفراغ
- دردهای شکمی
- اسهال
- افزایش میل به مصرف ماده
- تغییرات خلقی و احساس ناراحتی
شدت این علائم میتواند از ناراحتی خفیف تا وضعیتهایی که به ارزیابی و درمان پزشکی نیاز دارند، متغیر باشد.
علائم ترک چه زمانی شروع میشوند؟
زمان شروع علائم به نوع اپیوئید و مدت اثر آن بستگی دارد. برای مثال، نشانههای ترک هروئین ممکن است حدود ۱۲ ساعت پس از آخرین مصرف آغاز شوند؛ درحالیکه شروع علائم ترک متادون میتواند دیرتر باشد و در برخی موارد حدود ۳۰ ساعت پس از آخرین مصرف ظاهر شود.
این زمانها تقریبی هستند و نباید بهعنوان یک الگوی قطعی برای همه افراد در نظر گرفته شوند.
علائم ترک ممکن است در روزهای نخست تشدید شوند و سپس بهتدریج کاهش پیدا کنند. مدت باقی ماندن علائم نیز برای همه یکسان نیست. در بعضی افراد، مشکلات خواب، تغییرات خلقی یا میل به مصرف ممکن است بیشتر از علائم جسمی ادامه پیدا کنند.
بنابراین، این تصور که علائم ترک همه افراد دقیقاً ۶ تا ۸ ساعت پس از آخرین مصرف شروع میشود و پس از ۷ تا ۱۱ روز بهطور کامل پایان مییابد، درست نیست.
آیا ترک مواد افیونی خطرناک است؟
علائم ترک اپیوئیدها در بسیاری از افراد بسیار ناخوشایند هستند، اما معمولاً مانند مسمومیت شدید با اپیوئیدها مستقیماً موجب توقف تنفس نمیشوند. بااینحال، ترک بدون برنامه درمانی میتواند مشکلاتی ایجاد کند.
استفراغ و اسهال شدید ممکن است به کمآبی بدن و اختلال در تعادل املاح منجر شوند. وجود بیماریهای زمینهای، بارداری یا مشکلات پزشکی دیگر نیز ممکن است وضعیت را پیچیدهتر کند.
یکی از خطرات مهم، بازگشت به مصرف پس از یک دوره قطع مصرف است. در این شرایط، تحمل بدن نسبت به ماده ممکن است کاهش یافته باشد؛ بنابراین، مقداری که فرد پیش از ترک مصرف میکرد، میتواند پس از یک دوره پرهیز باعث مسمومیت شدید شود.
به همین دلیل، برای مدیریت علائم ترک و پیشگیری از عوارض، دریافت کمک تخصصی اهمیت دارد.
تشخیص مسمومیت و ترک مواد افیونی چگونه انجام میشود؟
تشخیص بر اساس مجموعهای از اطلاعات انجام میشود و نباید تنها به یک علامت محدود شود.
پزشک ممکن است درباره نوع ماده مصرفشده، مقدار تقریبی، زمان آخرین مصرف، مدت مصرف و داروهای دیگری که فرد استفاده میکند، سؤال کند. بررسی وضعیت هوشیاری، تنفس، ضربان قلب و سایر علائم حیاتی نیز اهمیت دارد.
در صورت نیاز، آزمایشهای تکمیلی برای بررسی مصرف مواد یا رد کردن علل دیگر علائم درخواست میشوند.
برای تشخیص ترک مواد افیونی نیز پزشک علائم گزارششده، سابقه مصرف و وضعیت جسمی فرد را بررسی میکند. مجموعه علائم و شرایط بالینی اهمیت بیشتری از یک تعداد ثابت از نشانهها دارد؛ بنابراین، نمیتوان صرفاً بر اساس وجود سه علامت مشخص، تشخیص قطعی داد.
روشهای درمان وابستگی به مواد افیونی
درمان وابستگی به مواد افیونی باید بر اساس وضعیت فرد، نوع ماده، مدت مصرف، مشکلات جسمی و روانی و هدفهای درمانی تنظیم شود.
برای بعضی افراد، مدیریت علائم ترک و دریافت حمایت پزشکی لازم است. در موارد دیگر، درمان دارویی بلندمدت همراه با مشاوره و پیگیری میتواند به کنترل علائم و کاهش خطر بازگشت به مصرف کمک کند.
۱. ارزیابی پزشکی و تنظیم برنامه درمانی
نخستین مرحله، ارزیابی وضعیت جسمی و روانی فرد است. متخصص با بررسی سابقه مصرف و مشکلات موجود، درباره روش مناسب درمان تصمیم میگیرد.
برنامه درمانی باید با شرایط فرد هماهنگ باشد و در صورت وجود بیماریهای همراه، آنها نیز مورد توجه قرار گیرند.
۲. درمان دارویی تحت نظر متخصص
در شرایط مشخص، داروهایی مانند متادون و بوپرنورفین ممکن است برای درمان اختلال مصرف اپیوئید و مدیریت علائم ترک استفاده شوند.
این داروها جایگزین دریافت کمک تخصصی نیستند و شروع، تغییر مقدار یا قطع آنها باید مطابق نظر پزشک انجام شود. انتخاب دارو نیز به شرایط بالینی فرد بستگی دارد.
۳. مشاوره و حمایت روانشناختی
درمان وابستگی تنها به مدیریت علائم جسمی محدود نمیشود. مشاوره میتواند به فرد کمک کند محرکهای مصرف، عوامل ایجادکننده میل به مصرف، مشکلات روانی و موقعیتهای پرخطر را شناسایی کند.
حمایت خانواده، بهبود مهارتهای مقابله با فشار روانی و پیگیری منظم درمان نیز میتوانند در روند بهبودی نقش داشته باشند.
۴. پیشگیری از بازگشت به مصرف
پس از کاهش یا پایان علائم ترک، مراقبت نباید متوقف شود. ادامه پیگیری، پایبندی به برنامه درمانی و دریافت حمایت مناسب میتوانند به کاهش خطر بازگشت به مصرف کمک کنند.
همچنین، پس از یک دوره قطع مصرف، نباید فرض کرد که بدن همچنان تحمل قبلی را دارد. کاهش تحمل میتواند خطر مسمومیت را در صورت بازگشت به مصرف افزایش دهد.
اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان با وابستگی به مواد افیونی روبهرو هستید، دریافت کمک تخصصی و بررسی گزینههای ترک مواد افیونی میتواند نقطه شروع مناسبی برای تنظیم برنامه درمانی باشد.
پرسشهای متداول درباره مواد افیونی
آیا مصرف هر نوع ماده افیونی باعث اعتیاد میشود؟
مصرف اپیوئیدها میتواند خطر تحمل دارویی و وابستگی جسمی را به همراه داشته باشد، اما خطر آن در همه افراد یکسان نیست. مقدار مصرف، مدت استفاده، شرایط سلامت و نحوه مصرف در این زمینه نقش دارند.
وابستگی جسمی نیز لزوماً به معنای وجود اختلال مصرف اپیوئید نیست. تشخیص این اختلال به بررسی الگوی مصرف و پیامدهای آن نیاز دارد.
آیا کوچک شدن مردمک چشم نشانه قطعی مصرف مواد افیونی است؟
خیر. کوچک شدن مردمک یکی از نشانههای احتمالی مصرف یا مسمومیت با اپیوئیدهاست؛ اما برخی داروها و شرایط پزشکی نیز میتوانند چنین اثری داشته باشند. تشخیص باید بر اساس مجموعه علائم و شرایط فرد انجام شود.
آیا علائم ترک تریاک، مرفین و هروئین یکسان است؟
علائم این مواد شباهت زیادی دارند؛ بااینحال، زمان شروع، شدت و مدت علائم ترک میتواند متفاوت باشد. مدت اثر ماده، مقدار و دفعات مصرف و وضعیت سلامت فرد نیز بر روند ترک تأثیر میگذارند.
آیا میتوان مواد افیونی را بدون کمک متخصص ترک کرد؟
ترک بدون نظارت تخصصی ممکن است با مشکلاتی مانند کمآبی، اختلالات جسمی، ناراحتی شدید و خطر بازگشت به مصرف همراه باشد. از سوی دیگر، نوع ماده و وضعیت پزشکی فرد در انتخاب روش درمان اهمیت دارد. به همین دلیل، ارزیابی تخصصی پیش از شروع برنامه ترک توصیه میشود.
چه زمانی مسمومیت با مواد افیونی یک وضعیت اورژانسی است؟
کاهش شدید سطح هوشیاری، دشواری در بیدار کردن فرد، تنفس آهسته یا سطحی و توقف تنفس از نشانههای خطرناک هستند. در چنین شرایطی باید فوراً با اورژانس تماس گرفت و منتظر برطرف شدن خودبهخودی علائم نماند.
منبع پزشکی خارجی: برای مطالعه اطلاعات تکمیلی درباره اپیوئیدها، عوارض مصرف، وابستگی و درمان آن میتوانید راهنمای MedlinePlus درباره اپیوئیدها و اختلال مصرف اپیوئید را مطالعه کنید. این منبع متعلق به کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده است.
نظر بدهید
نظر بدهید