انجمن روانپزشکان آمریکا (APA) در راهنمای تشخیصی و آماری خود (DSM-5)، ۱۰ اختلال یا گروه اختلالی را به عنوان اختلالات خواب و بیداری طبقهبندی کرده است. جالب است بدانید که ریشه بسیاری از این اختلالات در شرایط بالینی، فیزیولوژیک و روانی فرد نهفته است. درک درست از این طبقهبندی، اولین گام برای تشخیص دقیق و درمان مؤثر است.
طبقهبندی انواع اختلالات خواب و بیداری
بر اساس استانداردهای روانپزشکی، اختلالات خواب به دستههای اصلی زیر تقسیم میشوند:
۱. اختلال بیخوابی (Insomnia) ۲. اختلال پرخوابی (Hypersomnolence) ۳. حمله خواب (Narcolepsy) ۴. اختلالات مرتبط با تنفس:
کمبود تنفس / وقفه تنفسی انسدادی خواب (OSA)
وقفه تنفسی مرکزی خواب
وقفه تنفسی مرکزی ایدیوپاتیک خواب
تنفس شین-استوکس (Cheyne-Stokes)
وقفه تنفسی مرکزی خواب همراه با مصرف مواد افیونی
کمبود تهویه مرتبط با خواب ۵. اختلالات ریتم شبانهروزی خواب-بیداری:
نوع تأخیر مرحله خواب
نوع جلو افتادن مرحله خواب
نوع نامنظم خواب بیداری
نوع خواب بیداری غیر ۲۴ ساعته
نوع نوبت کاری و نوع نامعین ۶. بدخوابیها (پاراسومنیاها – Parasomnias):
اختلالات برانگیختگی خواب
نوع خوابگردی و نوع وحشت خواب (Sleep Terror) ۷. اختلال کابوس ۸. اختلال رفتاری REM ۹. سندرم پاهای بیقرار (RLS) ۱۰. اختلال خواب ناشی از مواد/دارو
بررسی تخصصی اختلال بیخوابی (Insomnia)
بیخوابی عبارت است از اشکال در شروع یا دوام خواب. این عارضه شایعترین نوع در میان اختلالات خواب است که ممکن است به صورت مداوم (مزمن) یا گذرا (حاد) بروز کند. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان میدهد که میزان شیوع یکساله این اختلال در بزرگسالان بین ۳۰ تا ۴۵ درصد است.
تعریف بالینی اختلال بیخوابی
طبق تعریف انجمن روانپزشکان آمریکا، این اختلال با نارضایتی از کیفیت یا کمیت خواب، همراه با یک یا چند مورد از علائم زیر مشخص میشود:
اشکال در شروع خواب و به خواب رفتن.
اشکال در تداوم خواب (بیدار شدنهای مکرر در طول شب یا ناتوانی در بازگشت به خواب).
سحرخیزی زودهنگام همراه با ناتوانی در به خواب رفتن مجدد.
تغییر پارادایم در درمان بیخوابی
امروزه از نظر بالینی ثابت شده است که بیخوابی میتواند یک اختلال کاملاً مستقل باشد. در گذشته، به روانپزشکان توصیه میشد که تنها «علت زمینهای» بیخوابی را درمان کنند و از درمان مستقیم علائم بپرهیزند؛ با این تصور که اگر بیخوابی ناشی از افسردگی است، با درمان افسردگی، مشکل خواب نیز حل خواهد شد. اما تجربه بالینی مدرن نشان داد که این رویکرد همیشه مؤثر نیست و درمانهای امروزی علاوه بر ریشهیابی، مستقیماً بر تسکین و کنترل علائم خواب نیز متمرکز هستند.
بی خوابی مداوم گروه نسبتاً شایع تری از اختلالات را تشکیل می دهد که در آنها مشکل عمده به خواب رفتن است و نه دوام خواب. این نوع بی خوابی شامل دو مسأله است که گاهی قابل تفکیک اما غالباً به هم پیوسته است:
- اضطراب و تنش جسمانی شده
- پاسخ تداعی شرطی
بیماران اغلب بجز بی خوابی شکایت واضح دیگری ندارند. آنها ممکن است خود اضطراب را حس نکند، اما آن را از طریق فیزیولوژیک تخلیه نمایند. ممکن است شکایت عمده آنها از احساسات ترس آلود و افکار تکرار شونده ای باشد که مانع از به خواب رفتن آنها می شود. گاهی، ولی نه همیشه، بیمار اظهار می دارد بی خوابیش در هنگام تعطیلات برطرف می شود و هنگام استرس در سر کار یا خانه تشدید پیدا می کند.
بیخوابی کوتاهمدت (حاد) در برابر بیخوابی مداوم (مزمن)
بیخوابی کوتاهمدت (گذرا)
این نوع از اختلالات خواب معمولاً ریشه در اضطراب دارد. انتظار برای یک رویداد تنشزا (مثل امتحان، مصاحبه شغلی، واکنش سوگ یا فقدان عزیزان) میتواند محرک آن باشد. هرچند این حالت معمولاً گذراست و به درمان دارویی سنگین نیاز ندارد، اما گاهی میتواند پیشدرآمدی برای دورههای روانپریشی یا افسردگی شدید باشد. در صورت نیاز به داروی خوابآور، پزشک و بیمار باید آگاه باشند که درمان صرفاً کوتاهمدت است و احتمال «بیخوابی واجهشی» (عود موقت بیخوابی) پس از قطع دارو وجود دارد.
بیخوابی مداوم (مزمن)
این گروه، بخش عمدهای از مراجعین کلینیکهای خواب را تشکیل میدهند که مشکل اصلی آنها معمولاً به خواب رفتن است، نه دوام آن. این نوع بیخوابی شامل دو مؤلفه اصلی است: ۱. اضطراب و تنش جسمانیشده (Somaticized Anxiety) ۲. پاسخهای تداعی شرطی (Conditioned Responses)
بیماران در این دسته معمولاً از افکار تکرارشونده و ترسآلودی شکایت دارند که در زمان استراحت به ذهنشان هجوم میآورد. جالب اینجاست که بیخوابی این افراد گاهی در تعطیلات برطرف شده و با بازگشت به محیط کار یا خانه تشدید میشود.
بیخوابی روانی-فیزیولوژیک (Psychophysiological Insomnia)
یکی از پیچیدهترین فرمهای اختلالات خواب، بیخوابی روانی-فیزیولوژیک است. در این حالت، محرکهای محیطی مرتبط با خواب (مانند رختخواب، بالش یا تاریکی اتاق) به جای ایجاد آرامش، به عنوان یک محرک شرطی عمل کرده و باعث برانگیختگی سیستم عصبی میشوند.
ویژگیهای بارز این بیماران عبارتند از:
نگرانی مفرط و فلجکننده درباره ناتوانی در به خواب رفتن.
تقلای شدید و ارادی برای خوابیدن (که نتیجه عکس میدهد).
نشخوار فکری و ناتوانی در توقف افکار هنگام تلاش برای خواب.
افزایش تنش عضلانی (Somatization) در زمان استراحت.
خوابیدن راحتتر در محیطهایی خارج از رختخواب خود (مثل کاناپه یا هتل).
به خواب رفتن سریع در زمانهایی که تلاشی برای خواب نمیکنند (مانند هنگام تماشای تلویزیون).
نکته جالب: بسیاری از این بیماران در محیطهای آزمایشگاهی (کلینیکهای خواب) به راحتی میخوابند، زیرا شرطیسازی محیط خانه در آنجا وجود ندارد.
درمان قطعی اختلالات خواب در کلینیک دی
افرادی که با مشکلات مزمن خواب دستوپنجه نرم میکنند، نباید به خوددرمانی یا مصرف داروهای بدون نسخه اکتفا کنند. ارزیابی دقیق توسط متخصص روانپزشکی برای ریشهیابی و تفکیک عوامل اضطرابی از عوامل فیزیولوژیک الزامی است.
کلینیک روانپزشکی دی به سرپرستی دکتر شهرام حسام بختیاری، با تکیه بر بیش از ۲۰ سال تجربه موفق بالینی، یکی از مجهزترین مراکز در زمینه درمان انواع اختلالات خواب و بیماریهای روانپزشکی است. ما با ادغام روشهای نوین دارو درمانی (Pharmacotherapy) و تکنیکهای رواندرمانی (مانند CBT-I)، آماده ارائه خدمات تخصصی به هموطنان عزیز هستیم تا آرامش و کیفیت زندگی را به شما بازگردانیم.
نظر بدهید
نظر بدهید